سيماي ريحانه نبي در كتاب خدا
بررسي جايگاه برگزيدگان معصوم خدا (عليهمالسلام) در قرآنكريم كه مستحكمترين مجموعة آموزههاي ديني است آنچنان كهبايد مورد توجه همه جانبة پژوهشگران علوم و فنون قرآني قرارنگرفته و هنوز زمينهاي بس دراز براي كنكاش و تدبر ميطلبد. دراين ميان نيز آن چه كمتر از ديگران بدان پرداخته شده، بررسي وپژوهش در جايگاه برترين بانوي تاريخ بشريت، ام ابيها حضرتصديقه طاهره (س) در قرآن كريم است كه علل فراوان دارد. وشگفتآورتر آن كه با وجود نزول آياتي از قرآن كريم در شأن،عظمت و منقبت آن حضرت و نيز دستورهاي صريح به مودت،دوستي و پيروي از آن بانوي بزرگوار، زشتترين و شرم آورترينرفتارهاي غيرانساني را نسبت به حضرتش روا داشته و با ستمهايبيشمار در كوتاه مدتي از رحلت رسولالله(ص) به شهادتشرساندهاند، پس از شهادت نيز در برهههاي بلندي از تاريخ اسلامدوست داشتن فاطمه(س)، فاطمي بودن اشخاص و حتي نام از اوبردن را گناهي نابخشودني و جرمي مستوجب عقوبت و شكنجه وطرد از حقوق اوليه شهروندي و اجتماعي دانسته و بر اين اساس بهقضاوت و حكومت مينشستهاند، برگهاي سياه و ننگيني كه هنوزامت اسلامي از تبعات آن رنج ميبرد. اين نوشتار اشارة مختصريدارد به ده آيه كريمه از آيات كتاب خدا كه تاريخ و شأن نزول آنهاحضرت صديقه طاهره فاطمهزهرا(س) بوده و يا به نحوي با آنحضرت ارتباط آشكار داشته است:
آب دريا را اگر نتوان كشيد هم به قدر تشنگي بايد چشيد
1- آية 19 سورة مباركه الرحمن:
مفسران متعددي مانند مرحوم فيض در «تفسير صافي»1علامه حلي در «كشف اليقين»2 ملافتح الله در «نهجالصادقين»3علامه مجلسي در «بحارالانوار»4 و صاحب كتاب «مجمعالبيان»5در تفسير خود آوردهاند كه امام صادق(ع) فرموده است مراد از«بحرين» در آية «مرج البحرين يلتقيان» علي مرتضي (ع) وفاطمهزهرا(س) است، مراد از «برزخ» در آية «بينهما برزخلايبغيان»، پيغمبر خدا(ص) است، و مراد از «لؤلؤ و مرجان» در آيه«يخرج منهما اللؤلؤ و المرجان» امام حسن مجتبي(ع) و حضرتسيدالشهداء(ع) است.
2- آية 26 سورة الاسراء:
از تفسير «عليبن ابراهيم» و «عيون اخبارالرضا» و «كنز جامعالفوائد» از «عيّاشي» و «قمي» و «ابوسعيد حذري» چنانچه در اكثرتفاسير است مثل «مجمع البيان»6 و «صافي» معلوم ميشود كه آيةشريفه «وات ذالقربي حقه و المسكين و ابن السبيل و لاتبذر تبذيراً»در حق حضرت صديقة طاهره(س) نازل شده است و تفصيل آناين است كه چون فتح خيبر به دست مبارك حضرت امير(ع)صورت پذيرفت، اهل فدك و ساير قراء نواحي آن دانستند كه تابمقاومت آن حضرت را ندارند بدون جنگ فدك و قراء نواحي آن راتسليم كردند و آيات كريمه نازل شد كه آن چه بدون جنگ گرفتهشد مال حضرت رسول(ص) است مانند آيه مباركه: «ما افاءالله عليرسو من اهل القري فللّه و لرسول»7 و چون به حكم خداوند تبارك وتعالي، فدك و قراء نواحي آن مال حضرت رسول شد بعد از آن آيهمباركه نازل شد: «و آت ذي القربي احقه» حضرت محمد(ص)پرسيدند: جبرئيل! ذاالقربي كيست و حق آن چيست؟
جبرئيل (ع) عرض كرد: ذي القربي فاطمه است و حق او فدكاست. پس حضرت رسول (ص) فاطمه(س) را طلبيد و فرمود: فدكو نواحي آن به امر خداي تعالي از آن توست و به تو دادم كه از تو واولاد تو كه مسكين وابنالسبيل باشند.
3- سورة «هل أتي»
مجلسي (رحمةالله) و «صاحب مجمعالبيان» ميفرمايند كه ازطرق عامه و خاصه روايت شده كه اين آيات در شأن اهل بيتعصمت(ع) وارد شده، به سبب آن كه حسنين (عليهماالسلام)مريض شدند و حضرت رسول (ص) به عيادت تشريف آوردند و امرفرمود كه حضرت امير(ع) و فاطمه(س) و حسنين (عليهماالسلام)نذر كنند كه اگر خداوند عافيت مرحمت فرمود سه روز روزه بدارند وچون خداوند عافيت فرمود آن چهار بزرگ با فضه روزه گرفتند8 اماقوتي را كه براي افطار در هر روز تهيه كردند به مسكين، يتيم و اسيردادند و خود با آب افطار كردند. روز سوم «هل اتي» در شأن آناننازل شد.
4- آية 23 سورة مباركه شوري
در مجمع البيان از ابن عباس نقل فرموده كه ابن عباس گفت:چون آيه «قل لا اسئلكم عليه اجراً الا المودة في القربي» نازل شداصحاب گفتند: اي رسول كيانند اشخاصي كه خداوند ما را امرفرموده به دوستي آنها؟ حضرت رسول (ص) فرمودند: علي(ع) وفاطمه(س) و دو فرزند از آن دو بزرگوار.
و باز در مجمعالبيان آمده است: ابوامامة باهلي گفت: كه رسولخدا(ص) فرمود كه: خدايتعالي خلق فرمود پيامبران را ازدرختهايي چند و خلق فرمود من و علي(ع) را از يك درخت پسمن ريشة آن درختم و علي(ع) ساقة درخت است و فاطمه(س)شاخه آن درخت است و حسنين (عليهماالسلام) ميوه آن درختاندو شيعيان ما برگهاي آن درختاند.
پس كسي كه چنگ بزند به شاخهاي از شاخههاي آن درختنجات يابد و كسي كه از آن درخت جدايي كند به هلاكت افتد واگربندهاي عبادت كند خدا را در ميان صفا و مروه هزار سال تا آن كهپوستش بر استخوانش بچسبد، پس محبت ما را در دل نداشتهباشد خداوند او را به رو به آتش مياندازد. پس حضرت خواند: «قلاسئلكم عليه اجراً الاالمودةً في القربي»
5- آية 57 سورة مباركه احزاب:
از تفسير علي بن ابراهيم منقول است كه آيه مباركه «ان الذينيؤذون الله و رسوله لعنهم الله في الدنيا و الا´خرة و اعدّ لهم عذاباًمهينا» نازل شد در حق كسي كه غصب كرد حق اميرالمؤمنين(ع) راو مأخوذ داشت حق فاطمه را و آزار كرد فاطمه را. چنان كهپيامبر(ص) فرمود:
«من اذاهافي حيوتي كمن اذاها بعد موتي و من اذاها بعد موتيكمن اذاها في حيوتي و من اذاها فقد اذاني و من اذاني فقد اذي اللهو هو قول الله: ان الذين يؤذون الله و رسوله...» يعني «كسي كه آزاركند فاطمه را در حيات من مانند كسي است كه آزار كند او را بعد ازفوت من، و كسي كه آزار كند بعد فوت من چنان است كه آزار كردهباشد او را در حيات من، و كسي كه آزار كند او را مرا آزار كرده باشد، وكسي كه مرا آزار كند خدا را آزار كرده باشد. و اين است قول خداوند:«ان الذين يؤذون الله و رسوله...»10
و تفصيل اين اجمال را «مرحوم مجلسي» و «صاحب ناسخالتواريخ» هم از كتاب «علل الشرايع» نقل مينمايند كه برايرعايت اختصار از ذكر آن خودداري ميشود.
6- آية تطهير، گواه عصمت فاطمه
صاحب مجمع البيان ميفرمايد: اتفاق كردهاند؛ جميع امتپيغمبر(ص) كه مراد از اهل بيت در آيه «انما يريدالله ليذهب عنكمالرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا»11 اهل بيت پيغمبر مااست.12
و علامه حلي در كتاب «كشف اليقين» نوشته است كه«حافظبن مردويه» در كتاب خود نقل كرده كه بيش از صدطريق ذكرشده كه اين آية مباركه در شأن اهل بيت محمدمصطفي (ص) نازلشده است.
«ابوسعيد حذري» «انس بن مالك»، «واثلة بن الاسقع»،«عايشه» و «ام سلمه» همگي گفتهاند كه اين آيه مختص به رسولخدا و علي مرتضي و فاطمهزهرا و حسن مجتبي وسيدالشهدا(عليهمالسلام) است.
7- آيه اول سورة مباركه قدر
مجلسي (رحمةالله) در «بحار» از تفسير «فرات بن ابراهيم»نقل ميكند كه حضرت صادق(ع) فرمودند:
«الليلة فاطمة و القدر الله، فمن عرف فاطمة حق معرفتها، فقدادرك ليلة القدر، و انما سميت فاطمة لان الخلق فطموا عنمعرفتها»13
8- آيه 35 سورة مباركه مدثر: «إنها لاءحدي الكبر»
مجلسي (رحمةالله) در كتاب شريف بحارالانوار از تفسير«عليبن ابراهيم» نقل ميكند كه امام باقر (ع) فرمود:
«إنها لاحدي الكبر» يعني: فاطمة «عليه السلام»14
«كبر» جمع «كبري» ميباشد و كبري تأنيث اكبر است، يعنيحضرت صديقه(عليهاالسلام) يكي از بزرگان است و بزرگي معنوينزد خدا حاصل نميشود براي شخص، جز اين كه متخلق به اخلاقالله و داراي صفات كماليه و جماليه و فضايل باشد.
9- آية 195 سورة مباركه آل عمران
حديث مفصلي در كتاب بحارالانوار است كه مراد از «ذكر وانثي» در آية شريفة «فاستجاب لهم ربهم اني لا اُضيع عمل عاملمنكم من ذكرٍ و انثي» حضرت اميرالمؤمنين (ع) و فاطمه زهرا(س)هنگام هجرت به سوي رسول خدا در مدينه ميباشند.15 و باز درهمين حديث آمده است: خداوند تعالي اجابت دعا را در قرآن، برايده كس مقرر فرمود و يكييكي ميشمارد تا آنجا كه ميفرمايد:«فاستجاب لهم ربهم فاطمة و زوجها»16
10- آية 35 سورة مباركه نور
علامة حلي در كتاب كشف اليقين ميآورد:17
«قول خداوند تعالي: (كمشكوةٍ فيها مصباحٌ) به اسناد اينحديث از محمد پسر سهل بغدادي و او از موسيبن قاسم و او از عليبن جعفر گفت: پرسيدم از حضرت اباالحسن(ع) از قول خدايتعالي: «كمشكوة» فرمود: مشكوة فاطمه است و مصباح، حسن وحسين ميباشند. و پرسيدم از «الزجاجة كانها كوكب دري»، فرمود:فاطمه ستارهاي است درخشنده درميان زنهاي دنيا.
در كتاب «لمعةالبيضاء» نيز «كانها كوكبٌ دريٌ» به فاطمه(عليهاالسلام) تفسير شده است18 و به مضمون اين خبر كه درتفسير آيه به صديقه وارد شده اخبار ديگري هم وارد شده استمانند خبري كه در بحارالانوار آمده است كه نور آن حضرت بهاندازهاي است كه همچنان كه ستارههاي آسمان روشني ميدهندبراي اهل زمين، نور آن حضرت هم به اندازة ستارهها روشنيميدهد.
پينوشتها:
بحارالانوار: 47/393
1- تفسير صافي، 5/109
2- كشف اليقين، ص 400
3- نهجالصادقين، 9/122
4- بحارالانوار 43/32
5- مجمعالبيان، 9/201 و همچنين دلائل الصدق، 2/204 ؛شواهدالتنزيل، 2/284؛ مناقب، 3/319
6- تفسير قمي: 2/18، تفسير صافي: 3/186 تفسيرمجمعالبيان: 6/411، شواهد التنزيل 1/438- 445، تفسيرعياشي: 2/310
7- الحشر: 7
8- تفسير مجمع البيان: 10/404، بحار: 35/237، تفسيرصافي: 5/261، تفسير قمي 2/398، تأويل الا´يات: ص 724
9- مجمعالبيان: 9/28-29، تأويل الا´يات: ص 530-534،دلائل الصدق: 2/119
10- تفسير علي بن ابراهيم، 2/196
11- احزاب 33
12- تفسير مجمع البيان: 8/356،كشف اليقين: ص 405،بحارالانوار: 35/206-236، اعيان الشيعه: 1/308
13- تفسير فرات: ص 581-582، بحار: 43/65
14- تفسير قمي: 2/396، بحارالانوار 43/23
15- مناقب ابن شهر آشوب: 3/320، بحار: 43/32
16- بحار: 43/34، مناقب 30/321، عوالم: 11/76
17- كشف اليقين: ص 416، بحارالانوار 23/316، مناقباميرالمؤمنين(ع) ابن مغازلي: ص 317
18- اللمعةالبيضاء: 155، بحارالانوار 16/335
شان نزول يك آيه
در مجمع البيان از ابن عباس نقل شده كه گفت : چون آيه « قل لا اسئلكم عليه اجراً الا الموده في القربي » 1 نازل شد . اصحاب گفتند : اي رسول كيانند اشخاصي كه خداوند ما را امر فرموده است به دوستي آنان ؟ رسول خدا (ص) فرمودند : علي (ع) و فاطمه (س) و دو فرزند آن بزرگروار .
همچنين درمجمع البيان آمده است : ابوامامه باهلي گفت :رسول خدا (ص) فرمود كه : خدايتعالي خلق فرمود پيامبران را از درخت هايي چند و خلق فرمود من و علي (ع) را از يك درخت پس من ريشه آن درختم و علي (ع) ساقه درخت است و فاطمه (س) شاخه آن درخت است و حسن و حسين (ع) ميوه آن درختند و شيعيان ما برگ هاي آن درختند . پس كسي كه چنگ بزند به شاخه از شاخه هاي آن درخت نجات يابد و كسي كه از آن درخت جدا شود به هلاكت افتد و اگر بنده اي عبادت كند خدا را در ميان صفا و مروه هزار سال تا ان كه پوستش بر استخوانش بچسبد ، پس محبت ما را در دل نداشته باشد خداوند او را ، به اتش مياندازد . پس حضرت خواند : « قل لا اسئلكم عليه اجراً الا الموده في القربي » .
پانوشت :
1- سوره شوري ، آيه 23